,,Svetozar Marković, taj silni um i taj prijatelj ljudski kadar je bio da zamisli mogućnost socijalističke stranke u zemlji kapetana i pandura, ćata i kabadahija, u klasičnoj postojbini svakojakih čorbadžijskih stranaka. U takvoj zemlji on je bio junak da visoko digne crveni barjak socijalizma, i to baš onda kad zbog pada Pariske komune za socijalistu drugog imena ne beše do palikuća.”
Dragiša Stanojević
Na godišnjicu rođenja Svetozara Markovića 21. septembra, ne zaboravljamo savremenike prvog srpskog socijaliste koji su krčili puteve borbi radničkih i seljačkih masa na Balkanu. Premda je Svetozar bio revnosni ideolog, a Vasa Pelagić pre otresiti buntovnik, njihove revolucionarne biografije nadovezuju se kroz bitke protiv apsolutizma, feudalnog izrabljivanja, zaostalosti i imperijalne dominacije koje su zajedno poveli.
Formirajući se na samim izvorima radikalnih ideja – u petrogradskom narodnjačkom podzemlju i među perima Prve internacionale u Švajcarskoj – Svetozar Marković i njegov list ,,Radenik” objavili su rat celokupnom dotad poznatom poretku u Srbiji: obema dinastijama i liberalnoj političkoj kulturi koja se prelivala iz viktorijanske Evrope, klerikalnoj zatucanosti i romantičarskom kiču u literaturi. Levo, antiknjaževsko krilo novosadske Ujedinjene omladine srpske oko Svetozara važilo je za najraniji pokušaj organizovanja progresivne omladine na našem podneblju. Kada se po izlasku sa robije zaputio u emigraciju, gde zbog muka pri tamnovanju umire od tuberkuloze 1875. u Trstu, Miletić ga je u Novom Sadu dočekao rečima: Kad sve strune popucaju, svi ćemo mi u socijaliste. Iako umire u tuđini, sa policijskim agentima za petama, socijalisti u njegovoj domovini naredne godine stupaju u prvu ofanzivu. Braneći izbornu pobedu u Kragujevcu, Svetozarove pristalice marširaju uz crvene barjake, republikanske i samoupravne parole, sve dok dvor, podstaknut panikom liberalne štampe o proglašenju komune ,,bezgaćnika”, nije u krvi ugušio pobunu. Nedugo po Svetozarovoj smrti, brata mu Jevrema, tribuna i dobrovoljca u poljskom nacionalno-oslobodilačkom ustanku 1863, bez dokaza pogubljuje obrenovićevski režim iz odmazde za topolsku seljačku bunu. Njegova udovica, anarhistkinja Ilka postaće prva atentatorka, na vladara Milana Obrenovića, u srpskoj istoriji.
Vasa Pelagić, opet, istrajao je u borbi za leve i slobodarske ideale još usamljeniji, u surovijoj sredini – u tmini osmanske provincije, u banjalučkoj bogosloviji. Primio je čin arhimandrita kako bi autoritetom štitio slobodoumnije učenike, ali ga turski režim zbog toga šalje u doživotno progonstvo u Maloj Aziji, odakle ruskim kanalima beži Markoviću u Novi Sad. Dok je lutao zavereničkim kružocima u Pragu, Trstu i Ženevi, javno se raščinio, zbog čega navlači anatemu jerarhije. Bosni se vraća 1875. u plamenu neviđenog antifeudalnog ustanka, pišući ključne memorandume o sprezi nacionalnog i socijalnog oslobođenja i govoreći po ustaničkim taborima u Krajini, a zbog daljih planova za oružanih otpor pritvara ga i austrougarski okupator. Zbog brošure ,,Novi grobari Srbije”, kojom se obrušava na monarhiju u Srbiji, sistem gazdi i žandarma koji parazitira na narodnoj bedi, pada i u nemilost beogradskih vlastodržaca. Nemoćan da zanatske saveze preobrazi u revolucionarnu organizaciju, niz puta proganjan u Rumuniju i Bugarsku, od crkvenog vrha prokazan, zbog naravi zatvaran u ludnicu, umire 1899. u ćeliji Zabele.
Dela Svetozara Markovića i Vase Pelagića bila su kao munje u noći koje će grmljavinom odjeknuti u dolazećim generacijama, onim koje su iznele NOB i sagradile gnezdo samoupravljanja i nesvrstanosti u SFRJ.
U Srbiji granica ponovo izrezanih imperijalističkim bajonetima, u kojoj svakojaki zulum tajkuna i njihovih nadvladara u stranim ambasadama radnom narodu i dalje kroji kapu, danas ih pamtimo kao putokaze ka drugačijem, pravednijem i slobodnijem društvu čija izgradnja ne samo da je moguća, već i dokazano neophodna.
Slava lučonošama i učiteljima socijalizma Srbije i celog Balkana!
Živela radnička i seljačka Srbija!
