Autorski tekst našeg člana Ivana Ivanovića povodom 13. jula - Dana ustanka naroda Crne Gore

Navršilo se 85 godina od prvog pucnja kojim je označen početak ustanka naroda Crne Gore protiv okupatora i kvislinga u Drugom svetskom ratu. Od svih ustanaka na teritoriji ondašnje Jugoslavije, ovaj je od samog starta bio najmasovniji. Iako najmanja, Crna Gora se ni po čemu nije povukla pred ostalim delovima zajedničke domovine. Naprotiv, od prvog dana borbe za slobodu pušku na grudi stavilo je 30.000 Crnogorki i Crnogoraca, što je impresivan broj.Već u prvim danima narodnooslobodilačke borbe oslobođena je čitava teritorija Crne Gore, izuzev većih gradova poput Podgorice, Cetinja, Nikšića, Kotora, Bara, Herceg-Novog. U Beranama je zasedala novoformirana antifašistička skupština, kao znak da ustanici imaju nameru da odmah uspostave organe vlasti na terenu. Italijanski okupator koji je u aprilu 1941.godine zaposeo Crnu Goru već sredinom jula nije znao šta ga je snašlo.

Ubrzo se, međutim, okupatorska uprava konsolidovala i dovukla značajne snage iz Dalmacije i Albanije. Snažnom kontraofanzivom i stravičnim merama represije poput streljanja i vešanja civilnog stanovništva, paljenja čitavih naselja, interniranja u Italiju, pljački, silovanja itd. Italijani su uspeli da povrate najveći dio teritorije. Ali, ustanak nije ugušen. Ustaničke snage povukle su se u planine i daleko od važnih komunikacija praveći konstantno diverzije. Iako u krizi, a kasnije i u podelama, tako karakerističnim za Crnu Goru i Crnogorce, borba za slobodu nije prestajala do konačne pobede 1945. godine.

Doprinos zajedničkom trijumfu nad fašizmom je nemerljiv. Otuda i danas ostaje neporeciv ponos potomaka slavnih predaka koji su nastavili tradiciju ideje o borbi za pravdu, jednakost i bolji svet. Ipak, neizostavni deo te tradicije su sporenja. Neka od njih nastala su još u doba socijalizma, kada baš ni u nauci, ni u školskim programima, ni na javnoj sceni nije davan veliki prostor za polemike o Jugoslaviji u Drugom svetskom ratu.

Za Crnu Goru je karakteristično da je jedina mogla da se podiči tačnim datumom obežavanja ustanka koji se i tada i sada slavio kao državni praznik. U ostalim republikama datumi su određivani proizvoljno pošto se u njima ili pucalo ranije ili je akcija uzeta za obeležavanje bila skromnija, a prave borbe su se tek očekivale. Kod istoričara ne postoji apsolutno nikakva dilema što se tiče crnogorskog datuma – u pitanju je 13. jul, datum koji 1941. spaja sa 1878.pošto je istog dana te godine Crna Gora na Berlinskom kongresu postala međunarodno priznata država.

Ali, ako datum početka ustanka nije sporan, mesto obeležavanja značajnog događaja svakako jeste. Dok se u vreme socijalizma kao toponim početka borbe označavao Virpazar, još 80.tih godina skrenuta je pažnja da su prvi meci na okupatora opaljeni na Čevu. Ovo je istakao narodni heroj Vlado Dapčević, zapovednik jedinice koja je izvršila napad na italijanski punkt. Zanimljivo je da je i Jovo Kapičić, Dapčevićev sugrađanin, sa kojim je imao buran razlaz povodom 1948. godine i raskida sa SSSR-om, zastupnik ove teze. U svojim memoarima u formi intervjua sa Tamarom Nikčević pod nazivom „Goli otoci Jova Kapičića“ on čak navodi i razlog zbog čega je Virpazar izabran za mesto u kome je navodno započeta borba protiv okupatora i kvislinga. Tadašnji PK KPJ za Crnu Goru cetinjski komunisti nazivali su pogrdno „piperski komitet“ pošto su Blažo Jovanović i drugovi bili iz tog plemena pa je isti taj komitet posle rata odlučio da slava prvih ustanika pripadne Virpazaru, a ne Cetinju.

No, to su bili skromni okršaji u borbi za prošlost i kolektivno sećanje u pogledu onoga što se u Crnoj Gori dešava danas. Koren poricanja i svojatanja narodnooslobodilačke borbe potiče iz istorijskog revizionizma, a kako je sociolog Todor Kuljić objasnio taj istorijski revizionizam za temelj ima neoliberalnu ideologiju koja bi da poruši sve pre nje i napravi čak i „svoju prošlost“. U Crnoj Goru su od 1990. godine i sloma samoupravnog socijalizma primećena dva talasa istorijskog revizionizma. Dok je prvi potkopao temelje dotadašnje istoriografske paradigme, u drugom su talasu dve strane iste medalje pokušale da prisvoje i preurede prošlost prema svojim trenutnim potrebama.

Ovaj drugi talas bio je perfidniji i, ono što je još važnije, podelio je Crnu Goru. Podelile su se komšije, familije, raskidala su se kumstva, pa što onda Crna Gora ne bi imala i dva SUBNOR-a i to u vreme kada je, u značajnoj meri, bilo još živih partizanskih boraca. Da, i to se desilo istorijske 1997. godine kada se pocepao DPS pa svaka frakcija za sebe odvojila jedan deo antifašistički orijentisanih ljudi.

Ova se podela, nažalost, održala do današnjih dana menjajući samo forme dok je suština ostala ista – bitka za prošlost i prekrajanje prošlosti prema dnevnopolitičkim potrebama. Zloupotreba 13. jula toliko je ogoljena da je vidljiva danas bolje nego ikada pre. Nemoćni da ospore taj datum i ukupan doprinos crnogorskog naroda borbi protiv fašizma, i jedni i drugi bi da ga oskrnave i upodobe prema svom nahođenju.

Prošle godine je državna komisija za dodelu najviše nagrade u zemlji, Trinaestojulske, načinila veliki skandal pošto je jedan od nagrađenih pesnik i kolumnista Bećir Vuković. Najpre treba reći da je sumnjiva i forma dodele nagrade pošto je, izgleda, laureat dobio od države veliko priznanje za knjigu „Kuća beskućnika“, za koju se ne zna ni da li je izdata. Menjani su datumi izlaska knjige iz štamparije, izdavači, broj zaveden u katalogizaciji, čak i zemlja u kojoj je knjiga štampana pa danas ne znamo ni da li je pomenuti Vuković knjigu objavio u Srbiji ili Crnoj Gori.

Da ovde ima elemenata i za krivičnu odgovornost, složili su se mnogi na crnogorskoj kulturnoj sceni. Što se materije Vukovićevog stvaralaštva tiče, reč je o čovjeku koji osporava antifašistički karakter Crne Gore veličanjem generala Draže Mihailovića i njegovog četničkog pokreta. Druga strana u polarizovanoj državi mu zamera i što osporava, kako oni to formulišu, „vrednosti 21. maja“, ali to je već demokratsko pravo svakog pojedinca. Skoro polovina građana Crne Gore je baš tog 21. maja 2006. godine glasala protiv istih tih „vrednosti 21. maja“ i ako su smatrali da je ostanak zajedničke države sa Srbijom bolja solucija nego puna nezavisnost, to nipošto ne znači da su manje voleli svoju domovinu od ovih drugih.

„Dva antifašistička pokreta“

Međutim, veličanje Draže, osuđenog ratnog zločinca, i četnika, nakon svih zverstava koje su počinili u Crnoj Gori i celoj Jugoslaviji izuzetno je problematična stavka. Tim pre što je Vuković dobio Trinaestojulsku, dakle, u osnovi partizansku nagradu. Svako ko je ovlaš imao prilike da pročita kolumne ovog pesnika u prosrpskim medijima, može videti da je u pitanju neprekidna nit slavljenja četnika, četničke ideologije i njihovog delovanja tokom rata.

Na prvom mestu, kada je reč o crnogorskim četnicima, treba reći da su oni jedini u celoj Jugoslaviji koji nemaju ni dan antifašističke borbe. Ako uzmemo da su do jeseni 1941. godine u raznim oblicima i formama četnici sarađivali sa partizanima, a da kasnije kreće njihova otvorena kolaboracija sa okupatorom, toga u Crnoj Gori nema zato što do početka 1942. nema ni četnika. „Nacionalne snage“ kao nekakve preteče crnogorskog četničkog pokreta bile su deo zajedničkog ustaničkog štaba poput Baja Stanišića, jugoslovenskog kraljevskog oficira i potonjeg četničkog komandanta. Za njega su svedoci tvrdili da je prvih ustaničkih dana nosio petokraku na glavi. Četnici kao formacija nastaju u Crnoj Gori početkom 1942. godine kada Draža iz Srbije daje ovlašćenja majoru Pavlu Đurišiću i kapetanu Đorđiju Lašiću da rukovode tim pokretom na terenu. U tom času četnike istoričari više ne smatraju nikakvim antifašističkim pokretom.

Ono što je interesantno jeste da su crnogorski četnici, po zločinačkom učinku, prevazišli svoje kolege iz drugih delova zemlje. Kada je partizanski pokret doživio oseku u Crnoj Gori, od 1942. do 1943. godine, nastupio je period „crnog terora“ u kome su četnici, uz maksimalnu podršku Italijana, izvršili čitav niz ratnih zločina nad zarobljenim partizanima i njihovim porodicama. Vrhunac četničkog orgijanja jeste akcija u delovima koji su pretežno bili naseljeni muslimanima. Ova se akcija kasnije proširila i na delove Srbije poput Priboja i Prijepolja i u njoj je na svirep način ubijeno više hiljada muslimanskih stanovnika samo zbog toga što su bili druge vere i nacije. Da nije bila reč o nekom piru pijanih pojedinaca nego o osmišljenoj strategiji etničkog čišćenja govore gotovo svakodnevni raporti četničkog zapovednika u Crnoj Gori, majora Đurišića, koji je u izveštajima Dražinom štabu govorio o tačnim brojkama pobijenih i mučenih. Do sada nije pronađena nijedna kritika ovakvog postupanja upućena iz tog štaba.

U Crnoj Gori imamo i slučaj popa Milorada Vukojičića zvanog „pop Maca“. Ovaj svještenik SPC je u pljevaljskom kraju nazvan „popom Macom“ zato što je svoje žrtve ubijao udarcem macolom u glavu. Najjeziviji deo priče vezan za njega odnosi se na podatak da je on zaklao svoju školsku drugaricu, majku potonjeg čuvenog srpskog i crnogorskog glumca Mihaila Janketića. Danas je „pop Maca“ kanonizovan i slavi se kao „žrtva komunističkog terora“.

Nagraditi danas, u XXI veku, čoveka koji slavi ovakve vrednosti državni je problem prve vrste i postavlja jasno pitanje: na koji način savremena crnogorska država tretira antifašizam na kome, navodno, počiva? Ali, ni druga strana, ona koja je dugo vladala Crnom Gorom, a danas je dušebrižna za njeno zdravlje i opstanak kao nezavisne države nije ostala dužna u pogledu svojih dometa moralnom posrnuću jednog društva. I ona na svoj način pokušava da oskrnavi slavni datum crnogorske istorije.

Isti oni koji će danas napasti državnu i crkvenu vlast za koketiranje sa četnicima, slaviće 13. jul u hotelu „Onogošt“ u Nikšiću uz stihove proustaškog pevača Marka Perkovića-Tompsona. Isti je pevač je prošlog leta na Hipodromu u Zagrebu okupio pola miliona Hrvata. Nebom nad Zagrebom prolamali su se stihovi od kojih ledi krv u žilama. Slavljen je ustaški pokret kao domoljubni i stradalni. Nije Tompsonov glas odjekivao 13. jula samo u Nikšiću. Vrlo često na protestnim okupljanjima na Cetinju puštaju njegove pesme.

„Ne dajte da nas dijele na crvene i zelene“

U danima kada se 2020. godine menjala vlast, na protestima onih koji nisu bili zadovoljni rezultatima izbora i koji su tvrdili da „brane Crnu Goru kao državu“ mogle su se čuti poruke Srbima da „ako neće da se umire, rješenje za njih je da sjednu na traktore i zauvjek odu“. Jasna je ovde aluzija na akciju „Oluja“ kojoj je Hrvatska vojska 1995. godine prognala četvrt miliona Srba za samo nekoliko dana, a oni izbegli, mahom, na traktorima. Dakle, opet etničko čišćenje kao model rešavanja problema sa pripadnicima druge nacije, baš kao što su to činili četnici u malopre spomenutoj akciji tokom Drugog svjetskog rata. U čemu je onda razlika i gde su to granice ovako shvaćenog antifašizma?

Nije tu kraj izrugivanju antifašističkom nasleđu Crne Gore. U Podgorici već duže vremena egzistira inicijativa da se podigne postament kraljici Jeleni. U obrazloženju se navodi da je ona bila velika dobrotvorka i da je zadužila Crnu Goru. Radi se o kćerci poslednjeg crnogorskog kralja Nikole i poslednjoj italijanskoj kraljici, supruzi kralja Vitorija Emanuelea III. Može biti da je Jelena Savojska bila humanitarka po ugledu na mnoge današnje kraljevske dinastije, ali ona je bila supruga onog čoveka čiji su vojnici porobili Crnu Goru 1941. godine i počinili nebrojene zločine za dve godine okupacije.

Ironija sudbine je da oni koji sebe proglašavaju za antifašiste i antifašističku savest Crne Gore danas žele da podignu u njenom glavnom gradu koji je, takođe, postradao u minulom ratu od fašista i njihovih slugu znamenje supruzi čoveka kome su se zločinci zaklinjali na vernost. Naravno, monarh nije isto što i Benito Musolini niti je rojalizam jednak fašizmu, ali je činjenica da je i regularna italijanska vojska, baš kao i fašistička milicija, svuda pa i u Crnoj Gori bila okupatorska i zločinačka. Ne postoji nijedan akt protivljenja Jelene Savojske fašističkim vlastima u Rimu zbog načina na koji je njen narod tretiran tokom godina italijanske okupacije.

Nije tu kraj „antifašističkom“ slavljenju fašizma i njegovih saradnika. Asistent na Fakultetu političkih nauka na Univerzitetu Crne Gore Nemanja Batrićević je na prvom velikom skupu nakon poraza DPS-a i njegovih satelita na izborima 2020. godine u Podgorici ponet atmosferom ukskliknuo:“Ne dajte da nas dijele na crvene i zelene“. „Crveni“ su, jasno, partizani, predvođeni u ustanku i borbi KPJ. „Zeleni“ su naslednici „zelenaša“, onih koji su se protivili odlukama Podgoričke skupštine iz 1918. godine o prisajedinjenju Crne Gore Srbiji i ostali u manjini.

Problem u ovom Batrićevićevom pokliču jeste poziv na ujedinjenje onih koji ne samo da nemaju ništa zajedničko nego su i ratovali. U Drugom svjetskom ratu protivnici partizana, ne manje od četnika, bili su i pripadnici zelenaškog pokreta, sada okićeni novim uniformama i pod punom italijanskom opremom. Razlika je jedina bila u tome što je ovaj pokret bio daleko malobrojniji od četničkog. Uostalom, ideolog tog pokreta Sekula Drljević, iako ubijen u emigraciji 1945. godine, u poratnim dokumentima zaveden kao „ratni zločinac“, a čuveni oficir Krsto Popović, oko koga se danas pletu legende i pevaju pesme, ubijen je od oznaša neposredno posle rata kao begunac od nove vlasti i saradnik okupatora. Ni tu nije kraj priče o Popoviću. Deca su mu završila u partizanima i odrekla ga se još u toku samog rata.

Poklič „ne dajte da nas dijele na crvene i zelene“ neodoljivo podseća na „nacionalno pomirenje partizana i ustaša“ u Hrvatskoj neposredno pre građanskog rata u toj državi ili na tezu koja sada dominira u zvaničnoj politici Srbije u kojoj se kaže da su Srbi „imali dva antifašistička pokreta“ od kojih je jedan četnički. Suština ovih revizionističkih zahvata ogleda se, pre svega, u tome da je nacionalistima i desničarima uvek potrebna nacionalna homogenizacija, a pošto su shvatili da partizanska tradicija u svim bivšim jugoslovenskim republikama nije ni nebitna ni marginalna, onda se partizanska borba pokušava uklopiti u nacionalistički narativ. Tako se prisvaja partizanska popularnost, ali se odbija suština. „Crveni“ u Crnoj Gori nikako i nikada ne mogu da se mire sa „zelenima“.

Najzad, veoma je bitna i sama simbolika na tim skupovima koji se pretenciozno sve vreme nazivaju „antifašističkim“, a da suštinski tu nema apsolutno ničeg što asocira na antifašističke tekovine. Nikada niko na tim skupovima nije vidio nijednu zastavu crnogorskih partizana. Razlog je sasvim jednostavan. Ta je zastava crnogorska trobojka sa crvenom zvezdom petokrakom. Današnji antifašisti su alergični na svaku vrstu trobojke iako je ona bila zastava ne samo partizana nego i socijalističke Crne Gore i to sve vreme.

Isto tako su „antifašisti“ inkorporirali stihove pomenutog Drljevića u himnu Crne Gore što je, naravno, izazvalo reagovanja na drugoj strani polarizovane političke i društvene scene. Tako dolazimo do sasvim paradoksalne situacija da se dve desničarske ideologije, u suštini dva sučeljena šovinizma, prepiru jedan sa drugim preko antifašističkog nasleđa. Koriste antifašistički štit za svoje sasvim drugačije ciljeve. Naravno da tu stradaju i trpe ponajviše pravi crnogorski antifašisti koji nisu toliko malobrojni. Ostaje, naravno, nada da će svetlost 13. jula nadjačati i dalje sve sile mraka.